یا ایها الذین امنوا علیکم انفسکم لا یضرکم من ضل اذا هتدیتم الی الله مرجعکم جمیعا فینبئکم بما کنتم تعملون

ای کسانی که ایمان آورده اید بر شما باد رعایت نفس خودتان ، چه آنانکه گمراه شدند گمراهیشان به شما ضرر نمی رساند اگر شما خود راه را از دست ندهید؛ بازگشت همه به خداست و پس از آن آگاهتان می کند به آنچه عمل می کردید.

در این آیه نکته ظریفی هست و آن کلمه جمیعا است . به نظر می رسد همه راه ها و بیراهه ها به سوی خدا منتهی می شود. اما راه ها مختلف است.  یکی  انسان را به رستگاری می رساند و یکی او را در نهایت زیانکار می کند. برخی راه ها  کوتاه است و رشد و رستگاری در آن مسلم است و بعضی طولانی و منجر به هلاکت و نابودی.  نکته دیگری  که در این آیه هست این است  که به نظر می رسد بر مومن لازم است که به کار خود وهدایت خود بپردازد و ضلالت و شیوع گناهانی که از مردم می بیند او را نلغزاند و مردم او را مشغول نکنند. او هم خود به کار مردم نپردازد. حق حق است اگر چه مردم ترکش کنند، باطل باطل است گرچه دودستی آن را بگیرند.  نکته سوم این است که گویا آیه مومنین را نهی می کند از این که از ضلالت کسی که گمراه شده مرعوب و متاثر شوند و این باعث شود که راه هدایت را رها کنند.  درست است که امر به معروف و نهی از منکر بر هر مومنی واجب است اما برای نجات مردم از هلاکت باید مواظب بود خود هلاک نشویم. حالا بر شما باد نفستان یعنی چه ؟

علامه طباطبایی در المیزان بحث مفصلی نسبت به این آیه دارد و به آیات زیادی اشاره می کند که خلاصه آن این است که بر مومن لازم است نفس را زیر نظر گرفته و اعمال صالح او را تحت مراقبت قرار دهد. نفس شما راه هدایت شماست. فراموش کردن هدف باعث از یاد بردن راه می شود. کسی که خدای خود را فراموش کند خود را فراموش می کند.  جز خود انسان چیز دیگری نیست که طریق انسان باشد. طریق انسان نفس اوست و خدای سبحان هدف و منتهای سیر اوست  و این راه اختیاری نیست بلکه چاره ای جز پیمودن آن نیست. آیه نمی خواهد مردم را سفارش کند که از پیمودن راه سر نپیچند فقط می خواهد مومنین را به حقیقتی که از آن غفلت داشته اند آگهی دهد.  توجه داشتن به راه بی اثر در اعمال انسان نیست. عمل نفس را مطابق با سنخ خود بار می آورد.  نفس موجودی است ساده و معتدل که تقوا و فجور را به آن نسبت می دهند. موجودی که به فجور آلوده می شود و با تقوا تزکیه می شود. مربی نفس انسان عمل اوست. اگر عمل با واقع و غایتی که ایجاد و صنع نفس برای آن بوده مطابقت داشته باشد آن را کامل می کند و نفس سعید و نیکبخت می گردد.انسان موجودی است تحت تربیت الهی . این تربیت تربیتی تکوینی است. خداوند کار آدمی را از جهت سعادت و شقاوت و رستگاری و حرمان مبنی بر احوال نفسانیاتی نموده که آن احوال خود مبنی براعمالی است که از انسان سر می زند. کسانی که به این نکته آگاهی دارند که در زندگی در حال پیمودن راهی هستند که یک قدم نمی توانند از آن تخطی کنند و درهر لحظه متوجه هستند که نسبت به خدای خود در چه موقفی هستند و با سایر اجزای عالم چه نسبتی دارند ، احوالشان با کسانی که به این قضیه فکر نمی کنند فرق دارند. در انسان متفکر شرک و اعتقاد به موهومات و دوری از خدا و تکبر شیطانی و استغنای پوشالی و خیالی یکی پس از دیگری به توحید و درک حقایق و نزدیکی به خدا و تواضع رحمانی و فقر و عبودیت در برابر خدا تبدیل می کند.

 معرفت نفس و سیر انفسی بهتر از سیر آفاقی است زیرا معرفت نفس عادتا خالی از اصلاح اوصاف و اعمال نفس نیست. نفس یک آیه است و معرفت آیات به خودی خود انسان را به خدای سبحان و صفات و افعال او آشنا می سازد. اگر انسان به طور محکم و مستدل  به این معارف برسد به حقیقت و واقع زندگیش راه یافته و با کمال وضوح می بیند که زندگیش دائمی و پایدار و سعادتش جاودانی و همیشگی است. نظر در آیات آفاقی و معرفت حاصل از آن نظر و معرفتی است فکری و علمی و حصولی بر خلاف نظر در نفس و قوای آن و حالت های وجودی آن که معرفتی شهودی اس و علمی است حضوری. انسان در می یابد که نفسش اگرچه در ظاهر با مردم است لیکن ودر واقع دائم با پروردگار خود در خلوت است. عامه مردم خدا را از همین طریق آفاقی می شناسند که سنت پیامبر و ائمه نیز آن را نیز می پذیرد اما مومنین هم از سیر آفاقی و هم از سیر انفسی برخوردارند.

حضرت علی علیه السلام می گوید عارف کسی است که نفس خود را بشناسد و آن را آزاد سازد و از هر چیزی که دورش می کند منزه بدارد.و نیز فرمود در شگفتم از کسی که برای گمشده خود جار می زند و از این وآن می پرسد ، در حالی که خودش را گم کرده و در پی یافتن خود نیست.و نیز فرمود هر کس نفس خود را شناخت دیگران را بهتر می شناسد و هر کس نسبت به نفس خود جاهل باشد نسبت به دیگران جاهل تر است.

ممکن است این آیه را به خطاب اجتماعی حمل نمود و گفت که روی سخن با جمیع مومنین است و مراد اصلاح وضع اجتماعی جامعه اسلامی و حفظ عمل صالح و شعائر عامه اسلامی است . در این جا خداوند وعده می دهد که چنین جامعه ایمانی از ضرری که غیر مسلمانان و گمراهان بخواهند به آن بزنند مصون هستند.خوب مطالبی که نقل شد عمدتا از المیزان بود اما برای من یک نکته باقی ماند که به صورت سوال می پرسم . اگر نفس راه است و همه راه ها به سوی خدا می رود ، شقی شدن چه معنایی  دارد. هنوز از چیزهایی که خواندم و در بالا نوشتم قانع نشده ام.