یا ایها الذین امنوا علیکم انفسکم لا یضرکم من ضل اذا هتدیتم الی الله مرجعکم جمیعا فینبئکم بما کنتم تعملون

ای کسانی که ایمان آورده اید بر شما باد رعایت نفس خودتان ، چه آنانکه گمراه شدند گمراهیشان به شما ضرر نمی رساند اگر شما خود راه را از دست ندهید؛ بازگشت همه به خداست و پس از آن آگاهتان می کند به آنچه عمل می کردید.

در این آیه نکته ظریفی هست و آن کلمه جمیعا است . به نظر می رسد همه راه ها و بیراهه ها به سوی خدا منتهی می شود. اما راه ها مختلف است.  یکی  انسان را به رستگاری می رساند و یکی او را در نهایت زیانکار می کند. برخی راه ها  کوتاه است و رشد و رستگاری در آن مسلم است و بعضی طولانی و منجر به هلاکت و نابودی.  نکته دیگری  که در این آیه هست این است  که به نظر می رسد بر مومن لازم است که به کار خود وهدایت خود بپردازد و ضلالت و شیوع گناهانی که از مردم می بیند او را نلغزاند و مردم او را مشغول نکنند. او هم خود به کار مردم نپردازد. حق حق است اگر چه مردم ترکش کنند، باطل باطل است گرچه دودستی آن را بگیرند.  نکته سوم این است که گویا آیه مومنین را نهی می کند از این که از ضلالت کسی که گمراه شده مرعوب و متاثر شوند و این باعث شود که راه هدایت را رها کنند.  درست است که امر به معروف و نهی از منکر بر هر مومنی واجب است اما برای نجات مردم از هلاکت باید مواظب بود خود هلاک نشویم. حالا بر شما باد نفستان یعنی چه ؟

علامه طباطبایی در المیزان بحث مفصلی نسبت به این آیه دارد و به آیات زیادی اشاره می کند که خلاصه آن این است که بر مومن لازم است نفس را زیر نظر گرفته و اعمال صالح او را تحت مراقبت قرار دهد. نفس شما راه هدایت شماست. فراموش کردن هدف باعث از یاد بردن راه می شود. کسی که خدای خود را فراموش کند خود را فراموش می کند.  جز خود انسان چیز دیگری نیست که طریق انسان باشد. طریق انسان نفس اوست و خدای سبحان هدف و منتهای سیر اوست  و این راه اختیاری نیست بلکه چاره ای جز پیمودن آن نیست. آیه نمی خواهد مردم را سفارش کند که از پیمودن راه سر نپیچند فقط می خواهد مومنین را به حقیقتی که از آن غفلت داشته اند آگهی دهد.  توجه داشتن به راه بی اثر در اعمال انسان نیست. عمل نفس را مطابق با سنخ خود بار می آورد.  نفس موجودی است ساده و معتدل که تقوا و فجور را به آن نسبت می دهند. موجودی که به فجور آلوده می شود و با تقوا تزکیه می شود. مربی نفس انسان عمل اوست. اگر عمل با واقع و غایتی که ایجاد و صنع نفس برای آن بوده مطابقت داشته باشد آن را کامل می کند و نفس سعید و نیکبخت می گردد.انسان موجودی است تحت تربیت الهی . این تربیت تربیتی تکوینی است. خداوند کار آدمی را از جهت سعادت و شقاوت و رستگاری و حرمان مبنی بر احوال نفسانیاتی نموده که آن احوال خود مبنی براعمالی است که از انسان سر می زند. کسانی که به این نکته آگاهی دارند که در زندگی در حال پیمودن راهی هستند که یک قدم نمی توانند از آن تخطی کنند و درهر لحظه متوجه هستند که نسبت به خدای خود در چه موقفی هستند و با سایر اجزای عالم چه نسبتی دارند ، احوالشان با کسانی که به این قضیه فکر نمی کنند فرق دارند. در انسان متفکر شرک و اعتقاد به موهومات و دوری از خدا و تکبر شیطانی و استغنای پوشالی و خیالی یکی پس از دیگری به توحید و درک حقایق و نزدیکی به خدا و تواضع رحمانی و فقر و عبودیت در برابر خدا تبدیل می کند.

 معرفت نفس و سیر انفسی بهتر از سیر آفاقی است زیرا معرفت نفس عادتا خالی از اصلاح اوصاف و اعمال نفس نیست. نفس یک آیه است و معرفت آیات به خودی خود انسان را به خدای سبحان و صفات و افعال او آشنا می سازد. اگر انسان به طور محکم و مستدل  به این معارف برسد به حقیقت و واقع زندگیش راه یافته و با کمال وضوح می بیند که زندگیش دائمی و پایدار و سعادتش جاودانی و همیشگی است. نظر در آیات آفاقی و معرفت حاصل از آن نظر و معرفتی است فکری و علمی و حصولی بر خلاف نظر در نفس و قوای آن و حالت های وجودی آن که معرفتی شهودی اس و علمی است حضوری. انسان در می یابد که نفسش اگرچه در ظاهر با مردم است لیکن ودر واقع دائم با پروردگار خود در خلوت است. عامه مردم خدا را از همین طریق آفاقی می شناسند که سنت پیامبر و ائمه نیز آن را نیز می پذیرد اما مومنین هم از سیر آفاقی و هم از سیر انفسی برخوردارند.

حضرت علی علیه السلام می گوید عارف کسی است که نفس خود را بشناسد و آن را آزاد سازد و از هر چیزی که دورش می کند منزه بدارد.و نیز فرمود در شگفتم از کسی که برای گمشده خود جار می زند و از این وآن می پرسد ، در حالی که خودش را گم کرده و در پی یافتن خود نیست.و نیز فرمود هر کس نفس خود را شناخت دیگران را بهتر می شناسد و هر کس نسبت به نفس خود جاهل باشد نسبت به دیگران جاهل تر است.

ممکن است این آیه را به خطاب اجتماعی حمل نمود و گفت که روی سخن با جمیع مومنین است و مراد اصلاح وضع اجتماعی جامعه اسلامی و حفظ عمل صالح و شعائر عامه اسلامی است . در این جا خداوند وعده می دهد که چنین جامعه ایمانی از ضرری که غیر مسلمانان و گمراهان بخواهند به آن بزنند مصون هستند.خوب مطالبی که نقل شد عمدتا از المیزان بود اما برای من یک نکته باقی ماند که به صورت سوال می پرسم . اگر نفس راه است و همه راه ها به سوی خدا می رود ، شقی شدن چه معنایی  دارد. هنوز از چیزهایی که خواندم و در بالا نوشتم قانع نشده ام. 

گودال قتله گاه پراز بوی سیب بود

 تنها تر از مسیح کسی بر صلیب بود

سرها رسید از پی هم مثل سیب سرخ

اول سری که رفت به کوفه حبیب بود

مولا نوشته بود: بیا ، ای  حبیب ما

تنها همین ، چقدر پیامش غریب بود

مولا نوشته بود: بیا دیر می شود

اخر حبیب را ز شهادت نصیب بود

مکتوب می رسید فراوان ولی دریغ

خطش تمام کوفی و مهرش فریب بود

اما حبیب رنگ خدا داشت نامه اش

اما حبیب جوهرش امن یجیب بود

 یک دشت سیب سرخ به چیدن رسیده بود

باغ شهادتش به رسیدن رسیده بود 

بند دوازدهم از چهارده بند با کاروان نیزه از علیرضا قزوه

در تاریخ اسلام در پنجاه ساله ی بین وفات رسول خدا و شهادت حسین بن علی علیه السلام جریانات و تحولات فوق العاده ای رخ داد. محققین امروز به خصوص آن هایی که به اصول جامعه شناسی آگاه هستند، متوجه نکته ای شده اند. مخصوصا عبدالله علائلی با این که سنی است شاید بیشتر از دیگران روی این مطلب تکیه می کند. او می گوید بنی امیه بر خلاف همه قبائل عرب ( قریش و غیر قریش ) تنها یک نژاد نبودند، نژادی بودند که طرز کار و فعالیتشان شبیه طرز کار یک حزب بود. افکار خاص اجتماعی داشتند و تقریبا نظیر یهود در عصرما بلکه در طول تاریخ که نژادی هستند با یک فکر و ایده ی خاص که برای رسیدن به ایده ی خودشان گذشته از هماهنگی ای که میان همه ی افرادشان وجود دارد، نقشه و طرح دارند. قدمای مورخین بنی امیه را به صورت یک نژاد زیرک و شیطان صفت معرفی کرده اند. امروز با این تعبیر از آن ها یاد می کنند که بنی امیه همان گروهی هستند که با ظهور اسلام ، بیش از هر جمعیت دیگری احساس خطر  کردند و اسلام را برای خودشان خطری عظیم شمردند و تا آن جا که قدرت داشتند با اسلام جنگیدند، تا هنگام فتح مکه که مطمئن شدند دیگر مبارزه با اسلام فایده ندارد، آمدند و اسلام ظاهری اختیار کردند. پیغمبر اکرم با آنان معامله مولفه قلوبهم می کرد، یعنی مردمی که اسلام ظاهری دارند ولی اسلام در عمق روحشان نفوذ نکرده است. پیغمبر اکرم در زمان خودش هیج کار اساسی را به بنی امیه واگذار نکرد ولی بعد از پیغمبر تدریجا بنی امیه در دستگاه های اسلامی نفوذ کردند و بزرگترین اشتباه تاریخی و سیاسی که در زمان عمربن خطاب رخ داد ، این بود که یکی از پسران ابوسفیان به نام یزید والی شام شد و بعد از او معاویه حاکم شام شد و بیست سال یعنی تا آخر حکومت عثمان برشامات که مشتمل بر سوریه و قسمتی از ترکیه فعلی و لبنان و فلسطین فعلی بود حکومت می کرد. عثمان که خلیفه شد گو این که با سایر بنی امیه از نظر روحی تفاوت هایی داشت ولی بالاخره اموی بود. پای بنی امیه به طور وسیعی در دستگاه اسلامی باز شد. بسیاری از مناصب مهم اسلامی نظیر حکومت مصر و کوفه و بصره به دست بنی امیه افتاد. حتی وزارت خود عثمان به مروان حکم افتاد . این قدم بس بزرگی بود که بنی امیه به طرف مقاصد خودشان پیش رفتند.معاویه روز به روز وضع خودش را تحکیم می کرد. تا زمان عثمان این ها فقط دو نیرو را در اختیار داشتند، یکی پست های مهم سیاسی و دیگر بیت المال و قدرت اقتصادی. با کشته شدن عثمان معاویه نیروی دیگری را هم در خدمت خودش گرفت و یک مرتبه داستان خلیفه مظلوم را مطرح کرد و احساس دینی و مذهبی گروه زیادی از مردم را لااقل در همان منطقه شامات در اختیار گرفت. می گفت خلیفه مسلمین خلیفه اسلام  مظلوم کشته شد و انتقام خون خلیفه مظلوم واجب است و باید گرفت. احساسات دینی صدها هزار و شاید میلیون ها نفر از مردم را به نفع خویش در اختیار گرفت. خدا می داند که معاویه در روضه ی عثمان خواندن های خود چقدر از مردم اشک گرفته است. بعد از شهادت حضرت علی علیه السلام ، معاویه خلیفه مطلق مسلمین شد و دیگر همه قدرت ها در اختیار او قرار گرفت. در این جا یک قدرت چهارم را نیز توانست استخدام کند و آن اجیر کردن شخصیت های دینی و به اصطلاح روحانیت. از آن روز بود که یک مرتبه شروع کردند به جعل و وضع حدیث در مدح عثمان و حتی مقداری در مدح شیخین چون معاویه این را به نفع خودش و به ضرر علی علیه السلام می دید. چه پول ها که در این راه مصرف و خرج شد. …تاریخ نشان می دهد بنی امیه افراد به اصطلاح روشنفکر آن زمان را درست مثل مرغی که دانه ها را جمع کند یکی یکی جمع می کردند و سر به نیست می نمودند.  معاویه غیر از از بین بردن مساوات اسلامی  و  سر به نیست کردن روشنفکران حرمت های الهی را نیز هتک نمود و دیگر حرامی باقی نماند مگر این که این ها مرتکب شدند و برای آن که مردم را باژگونه کنند اسلام را باژگونه کردند . مثل پوستینی که باژگونه شود که نه تنها گرمی نمی دهد بلکه موجب تمسخر این و آن می شود.معاویه در دوره خودش با فکر علی علیه السلام مبارزات زیادی کرد . این که او بخشنامه می کند که در سراسر کشور اسلامی در نماز جمعه ها علی علیه السلام را لعن کنند نشان می دهد که علی علیه السلام به صورت یک نیرو و عقیده و ایمان در روح مردم زنده است . معاویه برای فریب مردم ظاهر را حفظ می کرد اما یزید تشت رسوایی را از بام انداخت . یزید پرده اموی ها را درید و در این شرایط است که حضرت ابا عبدالله نهضت خود را آغاز می کند. همان طور که قران برا ی آهنگ پذیری ساخته نشده ولی این طور هست و آهنگ خاصی را به خود می پذیرد که بر دلها نفوذ می کند، حادثه کربلا نیز برای شبیه سازی ساخته نشده اما وقتی انسان تاریخ عاشورا را می خواند ، استعدادی برای شبیه سازی در آن می بیند.1200 سال پیش کسی فکر نمی کرده که این حادثه تا به این حد گسترش پیدا کند. متن تاریخ این حادثه گویی اساسا برای یک نمایشنامه نوشته شده است. ما شهادت ها و فجایع زیادی را در طول تاریخ می بینیم اما این داستان برای صحنه بودن گویی ساخته شده است. بقیه اش را  از کتاب حماسه حسینی نوشته استاد مرتضی مطهری بخوانید.

دارم فکر می کنم جقدر کشورهای خارج دارن رو مخ جوونای ما کار می کنن. شستشوی مغزی رو قشنگ می شود دید. فکر می کنم تفکر مذهبی ما بسیار عمیق تر از این بچه ها شکل گرفت . ریشه کجاست؟ مذهبی ترین بچه هامون هم الان قدرت دفاع از مذهب خودشونو ندارند.  تسلیم می شوند و خیلی زودتر از آنچه که فکرش رو می کردیم بی دین می شوند. دارم فکر می کنم چرا ما این طوری نبودیم.

روزها شیر نمی نالد . در برابر نگاه روباهان ، در برابر نگاه گرگ ها …. و در برابر نگاه جانوران ، شیر نمی نالد. سکوت و وقار و عظمت خویش را بر سر شکنجه آمیزترین دردها حفظ می کند.

اما تنها در شب هاست که شیر می گرید. نیمه شب به طرف نخلستان می رود . آن جا هیچ کس نیست . مردم راحت آرمیده اند. هیچ دردی آن ها را در شب بیدار نگاه نداشته است . و این مرد روی این زمین خود را تنها می یابد . با این زمین و این آسمان بیگانه است. فقط رسالت و وظیفه اش او را با این جامعه و این شهر پیوند داده پیوند همه روزه.  ولی وقتی به خودش بر میگردد می بیند که تنهاست. به نخلستان می رود و هراسان که کسی او را در آن حال نبیند زیرا که شیر در شب می گرید و تنهایی. و باز برای آن که ناله او به گوش هیچ فهم پلیدی و هیچ نگاه آلوده ای نیالاید ، سر در حلقوم چاه فرو می کند ومی گرید. این گریه برای چیست؟ یک معما برای همه. افسوس که حتی شیعیان او هم نمی دانند که علی( ع) چرا می گرید. از این که خلافتش غصب شده؟ از این که فدک از دست رفته؟ از این که فلانی روی کار آمده؟  یک روح تنها در یک دنیایی که با آن بیگانه است ، در یک جامعه ای که در آن زندگی می کند اما در سطح آن جامعه و سطح اسلام قبایلی یارانش نتوانسته خودش را پایین بیاورد و با آن بند و بست ها و با آن کشمکش ها و با آن خود خواهی ها  و با آن سطح درکی که یاران پیامبر داشته اند. نتوانسته خودش را منطبق کند و تنها مانده است و می نالد. علی (ع) می نالد به خاطر اینکه انسان است و تنهاست. او تنها انسانی است که در طول تاریخ در ابعاد مختلف و حتی  متناقض که در یک انسان جمع نمی شود قهرمان است. هم مثل یک کارگر ساده که با دستش ، پنجه اش و بازویش خاک را می کند و در آن سرزمین سوزان بدون ابزار قنات ایجاد می کندو هم مانند یک حکیم و یک نابغه می اندیشد و هم مانند یک عاشق و یک عارف بزرگ عشق می ورزد. هم مانند یک قهرمان شمشیر می زند و هم مانند یک سیاستمدار رهبری می کند. هم نمونه بارزی از زهد و تقوی و عرفان و پرستش و اخلاص مطلق است وهم مانند یک معلم اخلاق مظهر و سرمشق فضائل انسانی برای یک جامعه است. چنین انسانی معلوم است که تنهاست. از این دردناکتر این که علی (ع) در میان پیروان عاشقش نیز تنهاست. ما تنها بردردی می گرییم که از شمشیر ابن ملجم علی (ع) در فرقش احساس می کند. اما این درد علی نیست. دردی که چنان روح بزرگی را به ناله در آورده است تنهایی است . باید این درد را بشناسیم.

امشب تصویری از یهود را در قران می خواندیم. آیات 57 تا 59 سوره مائده.  در آیه 57 خداوند می فرماید کسانی که به آن ها قبل از شما کتاب داده شده  وکفاری را که دین شما را مسخره می کنند و آن را به بازیچه می گیرند به ولایت خود بر نگزینید. از خدا پروا کنید اگر مومن هستید.  و در آیه 58 می فرماید و هنگامی که شما ( بوسیله اذان) مردم را به نماز فرا می خوانید آن را به مسخره و بازی می گیرند. این به خاطر آن است که آنان گروهی هستند که تعقل نمی کنند.آن طور که از تاریخ تحلیلی اسلام سید جعفر شهیدی بر می آید، مدت کوتاهی پس از آمدن پیامبر به مدینه یهود با او از در مخالفت برخاستند و هنگامی که پیامبر قبله مسلمانان را از بیت المقدس به مکه تغییر داد این مخالفت ها شدید و علنی شد. یهودیان مدینه قومی متمول بودند و مثل همه یهودیان همه دوران ها خود را نژاد برگزیده خداوند می دانستند و این مسئله گاه سبب عُجب در آنان می گردید. مسخره کردن یک دین برای مخالفت با آن و به بازی گرفتن آن از شگرد هایی بود که هم اکنون نیز در اجتماع کافرانِ  به تمام ادیان رواج دارد. جمعی از یهود و نصارا وقتی صدای موذن را می شنیدند و یا قیام مسلمانان را به نماز می دیدند، شروع به مسخره و استهزای آنان می کردند. آنان اسلام را یک امر واقعی و جدی و قابل اعتنا نمی دانستند و فکر می کردند با وفات حضرت محمد (ص) همه چیز پایان می گیرد. حالا چرا خداوند مسلمانان را از دوستی با چنین اشخاصی که در حقیقت معنویت را مسخره می کنند نهی می کند ؟ دلیل این است که هرگز بین دو طایفه که یکی مقدسات و معتقدات دیگری را مسخره می کند نمی تواند صمیمیت برقرار شود مگر آن که این دوستی سبب شود که عقاید انسان های مومن سست شود.  مومن کسی است که به ریسمان الهی چنگ زده و دیگر دلیلی ندارد دل در گرو محبت کسانی قرار دهد که دین او را مسخره می کنند. پس اگر این مسلمین ایمان به خدا دارند و پروای خدا در دل، چاره ای جز پرهیز از  دوستی با کفار ندارند.حال چرا خداوند در پایان آیه می گوید آنان سبک سر و بی عقلند که مسخره می کنند. دلیل می تواند این باشد که قدرت درک اعمال عبادی و فواید آن را ندارند و شاید هم به خاطر این که نمی فهمند هنگامی که مسلمانان به نماز جماعت می ایستند وحدتی در آن ها ایجاد می شود که می تواند قومی متحد و نیرومند بوجود آورد.

در آیه 59  می گوید : آیا شما برما خرده می گیرید به خاطر این که ما به خدا و آن چه بر ما نازل کرده و آن چه از قبل بر شما نازل کرده ایمان آورده ایم ؟ بدرستی که بیشتر شما فاسقید یعنی امر خداوند را اطاعت نمی کنید.

به نظر می رسد پس از گذشت سال ها ، انجام احکام تورات و ایمان به حضرت موسی در خود قوم یهود هم در زمان ظهور حضرت محمد ( ص ) تضعیف شده بود و نه یهودیان به تورات عمل می کردند و نه نصارا به انجیل . ادعای روشنفکری  و یا منافع مادی که علمای دینی داشتند سبب گشته بود که در بسیاری از احکام خداوند تجدید نظر کنند و گرچه در ظاهر یهودی و یا نصرانی بودند ولی در دل کافر به دین خداوند بودند. جالب است که خصیصه بارز این گونه افراد خرده گیری ، مسخره کردن و بی احترامی کردن به مقدسات دیگران بوده و هست و چون خود فاسقند یعنی امر خداوند را اطاعت نمی کنند و بنده اوامر خود هستند بر دیگران که از امر خداوند اطاعت می کنند خرده می گیرند

دل دیوانه ی رند جهانسوز  چو شب آید نخواهد در پیش روز

نمیدانم چه تقدیر و قضایی است  دلم را با دل شب آشنایی است

نوای سینه و نای گلویم  برآرد از دل شب های وهویم

همین نای است کو دارد حکایت  نماید از جدایی ها شکایت

زبس معشوق شیرین و غیور است دل بیچاره نزدیک است و دور است

کمال وصل و مهجوری عجیب است مرعین قرب را دوری غریب است

چو نالی خواهم از دردم بنالم معاذالله که ار خواهم ببالم

چو روی خور فرو شد از کرانه دل دیوانه ام گیرد بهانه

چو بیند شب پره آید به پرواز  نماید ناله شبگیرش آغاز

که در شب شب پره پرواز دارد  ز پروازم چه چیزی باز دارد

بود آن مرغ دل بی بال و بی پر که شب خو کرده با بالین وبستر

دلی کو بلبل گلزار یار است شب او خوشتر از صبح بهار است

به شب مرغ حق است و نطق حق حق  چو می بیند جمال حسن مطلق